Intieme terreur en geweld in afhankelijkheidsrelaties: de grenzen van mediation
Niet elk conflict tussen partners of binnen een gezin leent zich voor mediation. Er zijn situaties waarin mediation niet alleen ongepast is, maar zelfs schadelijk kan uitwerken. Dat geldt in het bijzonder voor zaken waarin sprake is van intieme terreur of geweld in afhankelijkheidsrelaties.
Wat is intieme terreur?
Intieme terreur is een vorm van huiselijk geweld en wordt gekenmerkt door een patroon van controle en dwang. Dit kan zich bijvoorbeeld uiten in het isoleren, vernederen en intimideren van de partner tot ernstig fysiek en seksueel geweld. Ook kan het gaan om controle over financiën en bedreigingen van de partner. Het is een proces waarbij afhankelijkheid wordt vergroot en veerkracht wordt ondermijnd.
Bij intieme terreur is er sprake van een machtsverschil tussen de partners. Eén partner, meestal de man, oefent dwang en controle uit op de ander, veelal de vrouw, door haar vrijheid te beperken, haar te isoleren en door het gebruik van, vaak ernstig, geweld, ook seksueel.
Intieme terreur kan zich bijvoorbeeld uiten in: het volgen van activiteiten van de ander, ook langs digitale weg, het beperken of zelfs ontzeggen van de autonomie van de ander, het vergroten van de afhankelijkheid van de ander, maar ook in: psychologische manipulatie (gaslighting), uitschelden, vernederen en bekritiseren, kinderen tegen de partner opzetten, jaloezie en chantage, seksuele dwang, misleiding, dreiging met suïcide of het bedreigen van kinderen of huisdieren en derden gebruiken of opzetten tegen de partner.
De partner en de eventuele kinderen voelen zich als gevolg hiervan continu bedreigd en onveilig. Anders dan bij een incidenteel of wederkerig conflict is hier geen sprake van twee gelijkwaardige partijen die het oneens zijn met elkaar. Er is sprake van een dader en een slachtoffer, met een diep ingegraven machtsverschil.
Onder geweld in afhankelijkheidsrelaties valt eveneens fysiek, psychisch, seksueel of economisch geweld tussen (ex-)partners, familieleden, huisgenoten, of tussen een mantelzorger en degene voor wie wordt gezorgd.
Wat betekent dit voor mediation?
Mediation veronderstelt drie dingen: vrijwilligheid, geïnformeerdheid, en een evenwichtige machtsverhouding (een onderhandelingspositie waarin partijen vrij kunnen spreken, voorstellen kunnen afwijzen en hun belang kunnen verdedigen. Bij intieme terreur ontbreekt die laatste voorwaarde structureel. Het slachtoffer kan formeel instemmen met mediation, maar materieel ontbreekt de ruimte om vrij te spreken en daadwerkelijk te onderhandelen.
Artikel 48 van het Verdrag van Istanbul, het verdrag van de Raad van Europa over het voorkomen en bestrijden van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld, verbiedt dan ook expliciet alle vormen van verplichte mediation in zaken die onder het Verdrag vallen. Het toezichthoudende orgaan GREVIO heeft Nederland in zijn rapporten van 2020 en 2025 herhaaldelijk gewezen op het risico dat vrijwilligheid in deze context schijn kan zijn, doordat slachtoffers onder druk van een dreigende familierechtelijke uitkomst instemmen met een traject.
Mijn beroepsstandaard
Als MfN-registermediator hanteer ik de volgende lijn: verplichte mediation bij intieme terreur is uitgesloten. Vrijwillige mediation is door de aard van het machtsverschil zelden of nooit verantwoord. Wanneer in een intake of in de loop van een traject signalen ontstaan die wijzen op intieme terreur of een onevenwichtige machtsverhouding die binnen de mediation niet kan worden opgeheven, beëindig ik het traject. Dat is geen formaliteit, maar een kerntaak. Mediation moet veilig zijn, of zij is geen mediation.